Ge\u00e7en yaz\u0131m\u0131zda \u201cM\u00fclteci\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yay\u0131nlamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z an\u0131lara gelecek say\u0131daki yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda devam etmek \u00fczere k\u0131sa bir ara veriyoruz.<\/p>\n
G\u00fcndemde yo\u011fun olarak tart\u0131\u015f\u0131lan alfabe konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerimizi a\u00e7\u0131klamak istiyoruz.<\/p>\n
Alfabe, insan han\u00e7eresinden \u00e7\u0131kan seslerin i\u015farete \u00e7evrilmi\u015f \u015feklidir. Aynen m\u00fczikteki notalar gibi, g\u0131rtlaktan \u00e7\u0131kan farkl\u0131 seslerin farkl\u0131 i\u015faretlerle sembolize edilmesidir. Bir \u00e7ok farkl\u0131 nedene dayal\u0131 olarak, d\u00fcnya \u00fczerinde ya\u015fayan milletlerin han\u00e7erelerinden \u00e7\u0131kan ses miktarlar\u0131 birbirinden farkl\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Baz\u0131 milletler 14 – 16 sese dayal\u0131 bir alfabeyle yetinirken, baz\u0131 milletlerin han\u00e7erelerinden \u00e7\u0131kan farkl\u0131 ses miktar\u0131 80’i ge\u00e7mektedir. Bu durumda 80 sesten olu\u015fan bir alfabe olu\u015fturmak gerekmektedir.<\/p>\n
Bug\u00fcn d\u00fcnya \u00fczerinde farkl\u0131 etnik gruplara ait 2700 civar\u0131nda dilin oldu\u011fu s\u00f6ylenir. Diller aras\u0131nda akrabal\u0131k kavramlar\u0131 \u00e7ok yo\u011fun oldu\u011fu i\u00e7in tam bir tespit yap\u0131lamamaktad\u0131r. Bilinen bir ger\u00e7ektir ki, d\u00fcnya \u00fczerinde leh\u00e7e veya \u015five farklar\u0131n\u0131 da dikkate al\u0131rsak, birbirini hi\u00e7 anlamayan yahut g\u00fc\u00e7l\u00fckle anla\u015fan 5800 civar\u0131nda dil vard\u0131r.<\/p>\n
Bu bahsi ge\u00e7en dillerin bir k\u0131sm\u0131 sadece konu\u015fma dili olarak d\u00fcnya \u00fczerinde yer al\u0131rlar. B\u00fct\u00fcn d\u00fcnya dillerinin milli alfabeleri yoktur.<\/p>\n
Alfabe seslerin \u015fifresi oldu\u011funa g\u00f6re, her dil kendine g\u00f6re i\u015faretler tespit ederek alfabe olu\u015fturabilir. Hatta her fert kendine g\u00f6re de bir alfabe olu\u015fturabilir. Tespit etti\u011fimiz ses de\u011ferlerini, bizden ba\u015fkas\u0131 bilmiyorsa, olu\u015fturdu\u011fumuz alfabenin toplumsal bir de\u011feri yoktur.<\/p>\n
D\u00fcnya \u00fczerindeki alfabe sistemleri zamanla geli\u015ferek, b\u00fcy\u00fck tesir guruplar\u0131 olu\u015fturmu\u015flard\u0131r. En yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan, Latin alfabesi ad\u0131 verilen ve Finikelilerden al\u0131nan sistemin kayna\u011f\u0131 geometrik \u015fekillerdir. Haf\u0131zada kolay kalmas\u0131 i\u00e7in bu sistemde (b\u00fcy\u00fck harfler) geometrik \u015fekillerden yararlanm\u0131\u015ft\u0131r. Latin alfabesinin temelinde iki unsur vard\u0131r; bunlar d\u00fcz \u00e7izgi ve dairedir. “A” harfi bir taraf\u0131 kapat\u0131lmam\u0131\u015f \u00fc\u00e7genin \u00e7izgileridir. “M” harfi baz\u0131 kenarlar\u0131 a\u00e7\u0131k bir dikd\u00f6rtgendir. “B” harfi dikey \u00e7izgiye yap\u0131\u015ft\u0131r\u0131lm\u0131\u015f iki yar\u0131m dairedir. B\u00fct\u00fcn b\u00fcy\u00fck harflerin buna benzer geometrik izah\u0131n\u0131 yapabilirsiniz.<\/p>\n
Alfabede \u00f6nemli olan, i\u015faretin haf\u0131zada kolay kalmas\u0131; yaz\u0131m esnas\u0131nda kolay yaz\u0131lmas\u0131d\u0131r. Bu esaslar g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131nd\u0131\u011f\u0131nda, Latin alfabesi ad\u0131 verilen sistem, d\u00fcnya \u00fczerinde en kolay \u00f6\u011frenilen ve en yayg\u0131n olarak kullan\u0131lan sistemdir.<\/p>\n
Kendi milli alfabeleri olan Japonya, \u00c7in gibi devletler, hatta buna Araplar\u0131 da dahil edersek bu milletlerin tamam\u0131na yak\u0131n\u0131n Latin alfabesini de bilmeleri, bu alfabeyle ha\u015fir ne\u015fir olmalar\u0131 dikkat \u00e7ekicidir.<\/p>\n
G\u00fcrc\u00fcce, Ermenice gibi kendi milli alfabeleri olan k\u00fc\u00e7\u00fck milletlerin Latin harfleri ile de yazma denemelerinde bulunmalar\u0131 ilgin\u00e7tir.<\/p>\n
D\u00fcnyan\u0131n en eski milletleri aras\u0131nda yer alan Kuzey Kafkasya halklar\u0131n\u0131n, bilinen yaz\u0131l\u0131 edebiyata ge\u00e7i\u015fleri y\u00fcz y\u0131l\u0131 bulmayan bir s\u00fcrece dayanmaktad\u0131r. Ayn\u0131 durumu d\u00fcnya edebiyat\u0131 i\u00e7in genellersek, belli ba\u015fl\u0131 b\u00fcy\u00fck medeniyetleri istisna tutarsak, baz\u0131 b\u00fcy\u00fck devletlerin yaz\u0131l\u0131 edebiyatlar\u0131n\u0131n ancak bin yada bin be\u015f y\u00fcz seneye dayand\u0131\u011f\u0131n\u0131 g\u00f6r\u00fcr\u00fcz. Oysa yaz\u0131n\u0131n icad\u0131 6000 seneyi bulmaktad\u0131r.<\/p>\n
MS. 730 y\u0131llar\u0131na dayanan ilk yaz\u0131l\u0131 T\u00fcrk eserleri Orhun Kitabeleri’dir. Ayn\u0131 tarihlere dayanan \u0130ngiliz edebiyat\u0131n\u0131 bir kenara b\u0131rak\u0131n, do\u011fru d\u00fcr\u00fcst \u0130ngiliz milletinden bile bahsedemeyiz.<\/p>\n
Kuzey Kafkasya halklar\u0131 olarak, \u00e7ok g\u00fc\u00e7l\u00fc bir s\u00f6zl\u00fc edebiyat\u0131n tesiri alt\u0131nda, ba\u015fka sebepler de bir araya gelince yaz\u0131l\u0131 edebiyata ge\u00e7i\u015fimiz olduk\u00e7a ge\u00e7 bir zamana rastlam\u0131\u015ft\u0131r. Daha \u00f6nceden izah etti\u011fimiz \u00fczere kendi milli alfabemizin olmamas\u0131 normaldir. Daha \u00f6nceleri, Arap ve Latin harfleriyle yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00c7erkes\u00e7e metinlerin varl\u0131\u011f\u0131 da malumdur.<\/p>\n
\u00c7ocuklu\u011fumda, Arap harfleriyle \u015eaps\u0131\u011f diyalekti\u011finde yaz\u0131lm\u0131\u015f, T\u0131\u011fun Akif’in Ad\u0131gece mevlidini ya\u015fl\u0131 kad\u0131nlar\u0131n \u00f6nlerindeki rahleye koyduklar\u0131 kitaptan okuduklar\u0131n\u0131 \u00e7ok iyi hat\u0131rl\u0131yorum. Edebiyat Fak\u00fcltesi’nde \u00f6\u011frendi\u011fim Osmanl\u0131ca sayesinde, ben de mevlitteki ses de\u011ferlerini k\u0131sa s\u00fcrede yerine koyarak Arap\u00e7a harflerle yaz\u0131lm\u0131\u015f \u00c7erkes\u00e7e Mevlid’i okumay\u0131 ba\u015farabilmi\u015ftim.<\/p>\n
Dili ve edebiyat\u0131 i\u015flek k\u0131lan, o dilin kolay okunur ve yaz\u0131l\u0131r olmas\u0131d\u0131r. Baz\u0131 yazar ve d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrlerin \u00e7abalar\u0131 sayesinde \u00f6l\u00fcm s\u0131n\u0131r\u0131na yakla\u015fan baz\u0131 diller yeniden dirilmi\u015ftir. B\u00fcy\u00fck bir yok olu\u015f s\u00fcrecine giren bu g\u00fcnk\u00fc Finlandiya Devleti’ni olu\u015fturan Fin halk\u0131n\u0131n dili Dr. L\u00f6nrot’un \u00e7abalar\u0131 sonucu derlenen “Kalavela” destan\u0131yla yeniden kimlik bulmu\u015ftur. Halk\u0131n % 20’si taraf\u0131ndan ancak zorlukla konu\u015fulan Fince 18. y\u00fczy\u0131lda b\u00fct\u00fcn bask\u0131lara ra\u011fmen evlerin bodrumlar\u0131nda a\u00e7\u0131lan \u00f6zel dil kurslar\u0131yla yeniden kendine gelmi\u015ftir. Yine \u0130ran \u00fcnl\u00fc \u015fair Firdevsi’nin “\u015eehnamesi” Fars\u00e7aya b\u00fcy\u00fck bir prestij kazand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131r.<\/p>\n
\u00c7erkes\u00e7e bu g\u00fcn kim ne derse desin, zengin bir kelime hazinesine sahiptir. \u00d6nemli olan, bu kelimelerin i\u015flenmesi ve yeni kelimelerin kullan\u0131ma sunulmas\u0131d\u0131r. \u00c7erkes\u00e7eyi konu\u015fan, en az\u0131ndan anlayan say\u0131s\u0131n\u0131n y\u00fcz binlerle ifade edilebilecek olmas\u0131 T\u00fcrkiye i\u00e7in gelece\u011fe umutla bakmam\u0131z\u0131 sa\u011flayan bir sebepler manzumesidir.<\/p>\n
1930’lu y\u0131llardan sonra, Stalin y\u00f6netiminin bask\u0131lar\u0131yla Kafkasya’da Kiril alfabesine ge\u00e7ilmi\u015ftir. Kafkasya’da ya\u015fayan soyda\u015flar\u0131m\u0131z, Kiril alfabesiyle Rus\u00e7a ve onun edebiyat\u0131yla yak\u0131n temas kurmu\u015flard\u0131r. Ayn\u0131 ba\u015far\u0131n\u0131n, Kiril alfabesiyle yaz\u0131lan \u00c7erkes\u00e7e eserlerde verildi\u011fini s\u00f6ylememiz \u00e7ok g\u00fc\u00e7t\u00fcr. Kafkasya’da bas\u0131lan \u00c7erkes\u00e7e kitaplar\u0131n okuyucu say\u0131s\u0131n\u0131n \u00e7ok d\u00fc\u015f\u00fck oldu\u011fu herkes\u00e7e malumdur. Burada bas\u0131lan kitaplar\u0131n az\u0131msanmayacak bir k\u0131sm\u0131n\u0131n, T\u00fcrkiye ba\u015fta olmak \u00fczere, Suriye, \u00dcrd\u00fcn ve di\u011fer diaspora \u00fclkelerinde ya\u015fayanlar taraf\u0131ndan sat\u0131n al\u0131nd\u0131\u011f\u0131n\u0131 s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Ad\u0131gece, Kafkasya’da ya\u015fayan, anadili Ad\u0131gece olan insanlar\u0131m\u0131z\u0131n g\u00fcnl\u00fck yaz\u0131 dili de\u011fildir. Kendi aralar\u0131ndaki yaz\u0131\u015fmalarda Rus\u00e7a’n\u0131n hakim bir unsur oldu\u011funu san\u0131r\u0131m bilmeyen yoktur.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’de bizim dil konusunda g\u00f6sterdi\u011fimiz \u00e7abay\u0131, ayn\u0131 oranda Kafkasya’dakilerin g\u00f6sterdi\u011fini s\u00f6ylemek olduk\u00e7a zordur. Bu, insan tabiat\u0131n\u0131n bir gere\u011fidir. \u0130nsan, elindeki nimetin kadrini maalesef kaybedince anl\u0131yor.<\/p>\n
T\u00fcrkiye’de, dil ve alfabe konusunda \u00f6nemli \u00e7al\u0131\u015fmalar ve tart\u0131\u015fmalar yap\u0131l\u0131yor. Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n ve tart\u0131\u015fmalar\u0131n \u00f6zg\u00fcrce yap\u0131lmas\u0131ndan yanay\u0131m. Seksen y\u0131ld\u0131r Kafkasya’da Ad\u0131gecenin Kiril alfabesiyle yaz\u0131ld\u0131\u011f\u0131, bundan sonra da yaz\u0131lmas\u0131 gerekti\u011fi \u015feklindeki dayatmalar son derece g\u00fcl\u00fcn\u00e7t\u00fcr. E\u011fer edebiyat\u0131m\u0131zda yeni geli\u015fmelere kap\u0131 aralayacaksa, 81. y\u0131ldan sonra pek ala Latin harfleriyle de yazabiliriz. Kiril Ad\u0131gelere Allah’\u0131n vahiy yoluyla g\u00f6nderdi\u011fi bir vazge\u00e7ilmez de\u011fildir. Hem alfabelerden birini di\u011ferine alternatif olarak g\u00f6stermek te yanl\u0131\u015ft\u0131r. Biz bug\u00fcn T\u00fcrkiye’de \u00c7erkes\u00e7e okuma yazma oran\u0131n\u0131 nas\u0131l geli\u015ftirebiliriz konusunu tart\u0131\u015f\u0131yoruz.<\/p>\n
D\u00fcnyada en fazla \u00c7erkes’in ya\u015fad\u0131\u011f\u0131 yer T\u00fcrkiye’dir. D\u00fcnyadaki b\u00fct\u00fcn \u00c7erkesler bir araya toplansa T\u00fcrkiye’de ya\u015fayan \u00c7erkes miktar\u0131n\u0131n d\u00f6rtte birine bile ula\u015fmamaktad\u0131r. Bu sebepten dolay\u0131 T\u00fcrkiye \u00e7ok \u00f6nemlidir. Latin harfleriyle olu\u015fturulacak alfabedeki harflere verilecek ses de\u011ferlerini Amerika, Suriye veya \u00dcrd\u00fcn’deki bir soyda\u015f\u0131m\u0131z\u0131n anlayamayaca\u011f\u0131 g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fc de \u00e7ok temelsizdir. Kendisine tamamen yabanc\u0131 Kiril alfabesini ezberleyerek ses de\u011ferlerini kavrayabilenler, bildikleri Latin alfabesindeki \u00fc\u00e7 be\u015f adet ses de\u011fi\u015fmesini mi kavrayamayacaklar? Bu d\u00fcped\u00fcz Nasrettin Hoca misali ipe un sermek yada oynamas\u0131n\u0131 bilmeyen gelinin ‘yerim dar’ demesine benzer.<\/p>\n
De\u011ferli dostum Fahri Huvaj’\u0131n Kafkasya’dayken yapt\u0131\u011f\u0131 Latince alfabe \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 \u00fczerine yan\u0131na gitti\u011fim zamanlar saatlerce tart\u0131\u015f\u0131rd\u0131k. Hen\u00fcz bu \u00e7al\u0131\u015fmay\u0131 T\u00fcrkiye’de halka sunmadan \u00f6nce, Kafkasya’da Latin harflerini tan\u0131yan Ad\u0131ge gen\u00e7lerine okuttu\u011funda, % 90 oran\u0131nda ba\u015far\u0131l\u0131 oldu\u011fu dikkatimi \u00e7ekmi\u015fti. Yani, Ad\u0131gey’deki insanlar hi\u00e7bir \u00e7al\u0131\u015fmaya gerek duymadan Latin harfleriyle yaz\u0131lm\u0131\u015f Ad\u0131gece bir metni rahatl\u0131kla okuyabiliyorlard\u0131, Ayn\u0131 denemeyi, Kafkas Vakf\u0131’ndaki bir sohbetimiz s\u0131ras\u0131nda, hi\u00e7 Ad\u0131gece bilmeyenler \u00fczerinde yapm\u0131\u015ft\u0131k. Verdi\u011fimiz metnin yakla\u015f\u0131k % 70-80 oran\u0131nda do\u011fru okundu\u011funu g\u00f6rm\u00fc\u015ft\u00fck.<\/p>\n
Buradan anlad\u0131\u011f\u0131m\u0131z o dur ki, Ad\u0131gece okuma yazma al\u0131\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131n T\u00fcrkiye’de h\u0131zla yayg\u0131nla\u015ft\u0131r\u0131lmas\u0131 i\u00e7in, Latin harfleriyle bir alfabe olu\u015fturulmas\u0131 zorunludur. Bu alfabe ile zaman i\u00e7erisinde eser veren yazarlar\u0131m\u0131z da yeti\u015fecektir. Alfabe kullan\u0131ld\u0131k\u00e7a ve halka yay\u0131ld\u0131k\u00e7a i\u015flerli\u011fi artacak, ufak tefek hatalar\u0131 zamanla d\u00fczelecektir. T\u00fcrkiye’deki ilk hedef kitle, dilini rahat konu\u015fabilen insanlar olmal\u0131d\u0131r. Bunlar\u0131n yan\u0131 s\u0131ra, hi\u00e7 Ad\u0131gece bilmeyen insanlara tan\u0131d\u0131klar\u0131 harflerle okuyabilecekleri basit metinler sunmak ikinci hedefimiz olmal\u0131d\u0131r.<\/p>\n
Kiril alfabesiyle Kafkasya’da yay\u0131n zaten devam edecektir. Bu bizim inisiyatifimizde olan bir \u015fey de\u011fildir. Oradaki y\u00f6netimlerin Kiril d\u0131\u015f\u0131nda bir alfabe tercih etmeleri en az\u0131ndan \u015fu s\u0131ralar m\u00fcmk\u00fcn de\u011fildir. Dileyen diaspora ya\u015fayanlar\u0131 kiril alfabesini de \u00f6\u011frenir. Zaten \u00f6\u011frenen bir \u00e7ok insan da mevcuttur. Hedefimiz pratik olarak zorlanmadan konu\u015fmay\u0131 bilen insanlara okunacak bir metin sunmakt\u0131r. Bu ancak Latin harfleriyle olu\u015fturulacak bir alfabe sayesinde m\u00fcmk\u00fcnd\u00fcr. Bu konudaki \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 h\u0131zland\u0131rmal\u0131y\u0131z.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Ge\u00e7en yaz\u0131m\u0131zda \u201cM\u00fclteci\u201d ba\u015fl\u0131\u011f\u0131 alt\u0131nda yay\u0131nlamaya ba\u015flad\u0131\u011f\u0131m\u0131z an\u0131lara gelecek say\u0131daki yaz\u0131lar\u0131m\u0131zda devam etmek \u00fczere k\u0131sa bir ara veriyoruz. G\u00fcndemde yo\u011fun olarak tart\u0131\u015f\u0131lan alfabe konusundaki g\u00f6r\u00fc\u015flerimizi a\u00e7\u0131klamak istiyoruz.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/617"}],"collection":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=617"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/617\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":618,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/617\/revisions\/618"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=617"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=617"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=617"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}