Kuzey Kafkasya ile Rusya Federasyonu anla\u015fmas\u0131 aras\u0131nda ,\u00f6nceleri Kuzey Kafkasyal\u0131lar lehine gibi g\u00f6r\u00fcnen baz\u0131 haklar\u0131n zamanla a\u015f\u0131narak bug\u00fcn Kom\u00fcnist Sovyet\u2019ler zaman\u0131ndan daha da geriye gitti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz.<\/p>\n
Bu duruma nas\u0131l gelindi? Asl\u0131nda uzun bir hikaye ama yine de hat\u0131rlamakta yarar var.<\/p>\n
Sovyetler Birli\u011fi y\u0131k\u0131lm\u0131\u015f, ortal\u0131k toz duman. \u00d6zerk Cumhuriyetler ile merkezi y\u00f6netim aras\u0131nda tam bir hukuk karma\u015fas\u0131 var. Cumhuriyetlerin ba\u015f\u0131nda bulunan y\u00f6neticiler bir gece i\u00e7inde b\u00fcy\u00fck bir de\u011fi\u015fime u\u011frayarak kimi liberal, kimi demokrat, hatta kimi olduk\u00e7a dindar bir \u00e7ehreye b\u00fcr\u00fcn\u00fcyordu.<\/p>\n
B\u00f6yle bir durumda so\u011fukkanl\u0131l\u0131\u011f\u0131n\u0131 kaybetmeyen, ge\u00e7mi\u015fe bakarak gelece\u011fe y\u00fcr\u00fcmeye \u00e7al\u0131\u015fan ayd\u0131nlar da vard\u0131. Bunlar halkla birlikte olu\u015fturduklar\u0131 sivil toplum kurulu\u015flar\u0131 ile k\u00f6kl\u00fc bir de\u011fi\u015fime do\u011fru y\u00fcr\u00fcmeye \u00e7al\u0131\u015f\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
Moskova\u2019da Boris Yeltsin\u2019e kar\u015f\u0131 darbe te\u015febb\u00fcs\u00fc oldu\u011funda Kafkasya\u2019da \u00f6zg\u00fcrl\u00fcklerden yana olan \u015eenibe, Hatojuko Valery ba\u015fta olmak \u00fczere bir \u00e7ok ayd\u0131n Yeltsin\u2019e destek \u00e7\u0131k\u0131yordu.<\/p>\n
Yeltsin\u2019e o tarihte verilen destek, demokrasiye verilen destekti. Kafkas halklar\u0131 darbeye tepki g\u00f6sterirken, \u00c7e\u00e7enistan d\u0131\u015f\u0131ndaki y\u00f6netimlerin ba\u015fkanlar\u0131 darbecilere \u00e7anak tutuyordu. Kafkas ayd\u0131nlar\u0131, Rus ayd\u0131nlar\u0131 ile birlikte demokrasi i\u00e7in ad\u0131m at\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
Kafkasya, y\u0131k\u0131lan Sovyetler Birli\u011fi\u2019nin ard\u0131ndan gelen demokratikle\u015fme \u00e7abalar\u0131ndan yeterince istifade edemedi. Kom\u00fcnist d\u00f6nemde k\u00fc\u00e7\u00fck cumhuriyetlerde olu\u015fmu\u015f olan klan y\u00f6netimi, durumunu korumak ve g\u00fc\u00e7lendirmek i\u00e7in halk\u0131 kullanmay\u0131 \u00e7ok iyi bildi.<\/p>\n
Sovyetlerin y\u0131k\u0131l\u0131\u015f\u0131ndan sonra Kafkasya\u2019da ortaya \u00e7\u0131kan sivil toplum kurulu\u015flar\u0131, Ad\u0131ge Xase, Kabardey Halk Kongresi, Konfederasyon gibi yap\u0131lar halk \u00fczerinde olduk\u00e7a etkiliydiler.<\/p>\n
Mevcut durumu \u00e7ok iyi kullanan y\u00f6netimin ba\u015f\u0131nda bulunan liderler, halk hareketlerini Moskova\u2019ya yans\u0131t\u0131rken kendi stat\u00fckolar\u0131n\u0131 g\u00fc\u00e7lendirmenin derdindeydiler.<\/p>\n
Sivil toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131n bask\u0131lar\u0131 bahane edilerek, Moskova ile yap\u0131lan pazarl\u0131klarda toplum \u00f6nderleri devre d\u0131\u015f\u0131 b\u0131rak\u0131larak elde edilen tavizler e\u015f ve dosta pe\u015fke\u015f \u00e7ekildi.<\/p>\n
Daha \u00f6nceleri \u00d6zerk Cumhuriyetlerde Ruslara ait olan makamlara Kafkasyal\u0131lar atand\u0131. Y\u00f6netimde Kafkasyal\u0131lar\u0131n a\u011f\u0131rl\u0131\u011f\u0131 y\u00fczde doksanlara ula\u015ft\u0131. Plan \u00f6yle \u015feytani idi ki,daha \u00f6nceleri Rus olan \u00f6nemli makamlara \u00c7erkesler atand\u0131\u011f\u0131 i\u00e7in, sivil toplum \u00f6nderleri d\u00f6nen dolaplar\u0131 anlatmak bir tarafa, seslerini \u00e7\u0131karmaya f\u0131rsat bile bulam\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
Mahkeme ba\u015fkanl\u0131klar\u0131, savc\u0131lar, \u00fcst d\u00fczey b\u00fcrokratlar hep \u00c7erkesti. Hepsi de y\u00f6netimin, klan\u0131n bir par\u00e7as\u0131yd\u0131lar. Halk \u00f6zg\u00fcrl\u00fck isterken fark\u0131nda olamadan y\u00f6netimini tamamen k\u00fc\u00e7\u00fck bir z\u00fcmrenin eline veriyordu. Rusya anayasas\u0131na ayk\u0131r\u0131 olmas\u0131na ra\u011fmen Kafkasya\u2019da \u00f6zerk cumhuriyetlerde, hayat\u0131nda bir g\u00fcn dahi hakimlik yapmam\u0131\u015f eski KGB \u015fefleri y\u00fcksek mahkeme ba\u015fkan\u0131 olarak atanabiliyordu. Bu duruma Moskova da ses \u00e7\u0131karm\u0131yordu. Sonu\u00e7ta mevcut durum onlar\u0131n i\u015fine geliyordu.<\/p>\n
\u00d6zerk cumhuriyetlerin ba\u015f\u0131na \u00e7\u00f6reklenen KGB kal\u0131nt\u0131lar\u0131, ahbap \u00e7avu\u015f ili\u015fkileri i\u00e7inde \u00fclkeyi y\u00f6netirken, halk Rus y\u00f6netimini mumla arar hale geliyordu. Kim bilir belkide bu hareketi bilin\u00e7li olarak yap\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
Y\u00f6netimi, erki elinde bulunduranlar, halkla b\u00fct\u00fcnle\u015fen ayd\u0131nlar ve sivil toplum kurulu\u015flar\u0131n\u0131n liderlerine olmad\u0131k ezalar ve cefalar \u00e7ektiriyorlard\u0131.<\/p>\n
Nalo Zavur\u2019un \u00f6nderli\u011finde kurulan Ad\u0131ge Xase asl\u0131nda bir dernek de\u011fil bir toplumsal harekettir. T\u00fcrkiye\u2019deki kar\u015f\u0131l\u0131\u011f\u0131 ile bir siyasi partidir. Kafkasya ve Azerbaycan s\u00f6ylemiyle bir halk cephesi hareketidir. Bu hareket ayd\u0131nlardan olu\u015fan ve halk taban\u0131na dayanan harekettir. Kafkasya\u2019daki sivil olu\u015fumlar\u0131n anas\u0131 Ad\u0131ge Xase\u2019dir. Kabardey Halk Kongresi, Da\u011fl\u0131 Halklar\u0131 Konfederasyonu hatta ba\u015flang\u0131\u00e7 noktas\u0131 olarak D\u00fcnya \u00c7erkes Birli\u011fi, \u015eaps\u0131\u011f Hase hep Ad\u0131ge Xase\u2019nin do\u011furdu\u011fu yap\u0131lard\u0131r.<\/p>\n
Kafkasya\u2019n\u0131n gelece\u011fi i\u00e7in \u00f6nemli ad\u0131mlar atan bir toplum hareketi olan Ad\u0131ge Xase mensuplar\u0131 de\u011fi\u015fik \u015fekillerde taciz ediliyor,b\u00fct\u00fcn yak\u0131nlar\u0131 ve \u00e7evresiyle birlikte g\u00f6z hapsinde tutuluyordu.<\/p>\n
Xase mensuplar\u0131n\u0131n akrabalar\u0131 i\u015ften at\u0131l\u0131yor, (Nalo Zavur\u2019un k\u0131z\u0131, Hatujuko\u2019nun karde\u015fi) evlerine bask\u0131n yap\u0131l\u0131yor, Xase merkezine gelenler fi\u015fleniyor, k\u0131saca \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131n\u0131 engellemek i\u00e7in her \u015fey yap\u0131l\u0131yordu.<\/p>\n
Y\u00f6neticilerin \u00e7o\u011fu hakk\u0131nda soru\u015fturmalar a\u00e7\u0131l\u0131yor, tutuklama kararlar\u0131 al\u0131n\u0131yordu. (Hatujuko Valery, Jantemir Kuba\u00e7ikov) Xase\u2019nin kurucular\u0131ndan Tuma Muhammedin \u00c7e\u011fem b\u00f6lge Kolhaz ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131ndan polis zoruyla uzakla\u015ft\u0131r\u0131l\u0131yor ailesi ise taciz ediliyordu. K\u0131saca y\u00f6netim Ad\u0131ge Xase\u2019yi y\u0131pratmak i\u00e7in elinden geleni yap\u0131yordu.<\/p>\n
Bask\u0131lar o kadar \u015fiddetliydi ki buna yi\u011fit\u00e7e direnenlerin yan\u0131 s\u0131ra, makam, mevki elde etmek i\u00e7in davay\u0131 satanlarla birlikte, i\u015fsiz kalmamak i\u00e7in Xase aleyhine d\u00f6nenler de oluyordu.<\/p>\n
Halk taraf\u0131ndan sevilen bu \u00f6nderlerin g\u00fcc\u00fcn\u00fc anlamak i\u00e7in Abhazya sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda halk\u0131, toplumu y\u00f6nlendirmelerini dikkate olmak yeterlidir. Binlerce ki\u015fiyi Abhazya\u2019ya g\u00f6nderebilen bu insanlar elbette y\u00f6netim i\u00e7in ciddi birer tehlikeydiler.<\/p>\n
\u00c7e\u00e7enistan d\u0131\u015f\u0131ndaki b\u00fct\u00fcn y\u00f6netimler Abhaz sava\u015f\u0131nda k\u0131llar\u0131n\u0131 k\u0131p\u0131rdatmazken Xase ve Konfederasyonun halk \u00fczerindeki etkisi sava\u015f\u0131n kazan\u0131lmas\u0131nda \u00f6nemli rol oynuyordu.<\/p>\n
Ayn\u0131 kurumlar birinci \u00c7e\u00e7en sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda da \u00f6nemli g\u00f6revler ifa ediyorlard\u0131. Birinci Rus-\u00c7e\u00e7en sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda Ad\u0131ge Xase \u00f6ne \u00e7\u0131k\u0131yor, Nal\u00e7ik \u00f6nemli bir irtibat merkezi vazifesi g\u00f6r\u00fcyordu.<\/p>\n
Kafkasya da \u00e7ok \u00f6nemli g\u00f6revler \u00fcstlenen Ad\u0131ge Xase\u2019lerin g\u00fcd\u00fckle\u015ftirilmesi art\u0131k ka\u00e7\u0131n\u0131lmazd\u0131. Y\u00f6netimin ba\u015f\u0131n\u0131 a\u011fr\u0131tan bu problem ortadan kald\u0131r\u0131lmal\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Bu s\u00fcre\u00e7, uzun bir planlama d\u00f6neminden sonra d\u00fc\u011fmeye bas\u0131larak ba\u015flat\u0131ld\u0131.<\/p>\n
Gelecek yaz\u0131 : Ad\u0131ge Xase nas\u0131l devletle\u015ftirildi.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kuzey Kafkasya ile Rusya Federasyonu anla\u015fmas\u0131 aras\u0131nda ,\u00f6nceleri Kuzey Kafkasyal\u0131lar lehine gibi g\u00f6r\u00fcnen baz\u0131 haklar\u0131n zamanla a\u015f\u0131narak bug\u00fcn Kom\u00fcnist Sovyet\u2019ler zaman\u0131ndan daha da geriye gitti\u011fini s\u00f6yleyebiliriz. Bu duruma nas\u0131l gelindi? Asl\u0131nda uzun bir hikaye ama yine de hat\u0131rlamakta yarar var.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/643"}],"collection":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=643"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/643\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":644,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/643\/revisions\/644"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=643"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=643"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=643"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}