Kafkasya\u2019daki sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin en \u00f6nemlisi \u015f\u00fcphesiz Ad\u0131ge Xase\u2019dir.
\nTemeli 1986 y\u0131l\u0131nda Nalo Zavur, Tume Muhammedin, Hatujoko Valera ve arkada\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan at\u0131lan Xase, Gorba\u00e7ov ile ba\u015flayan Glasnost ve Prestroyka d\u00f6nemlerinde \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015f, etkin g\u00f6revler \u00fcstlenmi\u015ftir.<\/p>\n
Kafkasya\u2019da bulunan Ad\u0131ge n\u00fcfusunun \u00fc\u00e7te ikisinin Kabardino-Balkar\u2019da bulundu\u011funu g\u00f6z \u00f6n\u00fcne al\u0131rsak, Kaberdey Ad\u0131ge Xase\u2019sinin neden \u00e7ok etkili oldu\u011funu daha iyi anlayabiliriz. Adige Xase, Nalo Zavur gibi bir thamade ile birlikte, gen\u00e7 dinamik ve karizmatik bir ki\u015fili\u011fe sahip Hatujuko Valera\u2019n\u0131n i\u015fbirli\u011fi ile ba\u015flang\u0131\u00e7ta \u00f6nemli mesafeler kaydetmi\u015ftir.<\/p>\n
1990\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda Ad\u0131ge Xase, Kabardey de \u00f6yle etkin bir konumdad\u0131r ki, Nal\u00e7ik\u2019te bulunan Rus, G\u00fcrc\u00fc ve Yahudi n\u00fcfusu, Ad\u0131ge Xase\u2019nin y\u00fckselen bir de\u011fer olu\u015fu kar\u015f\u0131s\u0131nda rahats\u0131z olarak \u015fehri terk etmi\u015flerdir.<\/p>\n
Ayn\u0131 tarihlerde 20 000 Ad\u0131ge\u2019nin ab\u015fejitiya ad\u0131 verilen 10 ki\u015finin tuvalet, mutfak ve banyoyu ortak olarak kulland\u0131klar\u0131 yerlerde ya\u015fad\u0131klar\u0131n\u0131 biliyoruz. \u0130\u015fin ilgin\u00e7 yan\u0131 Kabardino-Balkar\u2019daki ab\u015fejitiyalarda ya\u015fayan hi\u00e7bir Rus yoktu.<\/p>\n
Xase b\u00f6yle bir ortamda sa\u011fl\u0131kl\u0131 bir Ad\u0131ge neslinin yeti\u015femeyece\u011fini s\u00f6yleyerek ab\u015fejitiyalara kar\u015f\u0131 sava\u015f a\u00e7t\u0131. Burada ya\u015fayan ailelerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131n normal evlere yerle\u015ftirilmesini sa\u011flad\u0131. \u00d6yle ki, devlet taraf\u0131ndan yap\u0131lan evlerin bir k\u0131sm\u0131n\u0131 Ad\u0131ge Xase yetkilileri i\u015fgal ederek fiili durum yaratm\u0131\u015f, evsiz Ad\u0131geler buraya yerle\u015ftirilmi\u015fti.<\/p>\n
Ad\u0131ge Xase \u00f6yle g\u00fc\u00e7l\u00fcyd\u00fc ki, biri 1992 y\u0131l\u0131nda \u015eenibe ka\u00e7\u0131r\u0131ld\u0131\u011f\u0131nda, di\u011feri 1993 Abhazya sava\u015f\u0131 s\u0131ras\u0131nda uygulad\u0131\u011f\u0131 bask\u0131larla iki defa Kabardino- Balkar Cumhurba\u015fkan\u0131 Valery Kokov\u2019a istifa ettirmi\u015fti. Daha sonra istifalar\u0131n\u0131 geri alan Kokov \u201cAd\u0131ge Xase bana politika alan\u0131nda mast\u0131r yapt\u0131rd\u0131.\u201d demek durumunda kalm\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
14 A\u011fustos 1992 y\u0131l\u0131nda ba\u015flayan Abhaz- G\u00fcrc\u00fc sava\u015f\u0131 saras\u0131nda Kafkasya\u2019da bulunan Cumhuriyetler tak\u0131nd\u0131klar\u0131 tav\u0131rlarla G\u00fcrcistan\u2019a destek oluyorlard\u0131. O d\u00f6nemde Kabardino-Balkar Ba\u015fbakan yard\u0131mc\u0131s\u0131, \u015fimdi ise D\u00c7B ba\u015fkan\u0131 ve Birle\u015fik Rusya Partisinden Duma milletvekili se\u00e7ilen Nehu\u015f Zavurbiy ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda bir heyet Abhazya\u2019ya giderek Ardz\u0131nba ile g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fcyordu. Heyet Ardz\u0131nba\u2019ya G\u00fcrc\u00fclerle sava\u015fmamas\u0131 gerekti\u011fini, bunun bir macera olaca\u011f\u0131n\u0131, Kabardino-Balkar Cumhuriyeti olarak kendilerine destek vermeyeceklerini s\u00f6yl\u00fcyordu, bu s\u00f6ylemlerini geri d\u00f6nd\u00fcklerinde Kabardino-Balkar Devlet gazetesi olan Kabardino Balkarskaya Pravda gazetesinde de a\u00e7\u0131kl\u0131yorlard\u0131. Merak edenler ar\u015fivlerden bakabilirler. Bu heyet Valery Kokov\u2019un g\u00f6revlendirmesi ile giden bir heyetti.<\/p>\n
Ad\u0131ge Xase Nalo Zavur ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131nda Nal\u00e7ik\u2019te mitingler tertip ediyor, Kokov\u2019un odas\u0131n\u0131 adeta i\u015fgal ederek y\u00f6netimi bask\u0131 alt\u0131nda tutuyordu. Kokov y\u00f6netimi Xase\u2019nin bask\u0131lar\u0131 sonucu Abhazya\u2019ya giden g\u00f6n\u00fcll\u00fclere ses \u00e7\u0131karam\u0131yor, Nal\u00e7ik, y\u00f6netime ra\u011fmen Abhazya\u2019ya lojistik destek sa\u011flayan bir merkez oluyordu.<\/p>\n
Kabardey Ad\u0131ge Xase\u2019si Sultan Sosnaliyev\u2019i Abhazya\u2019ya g\u00f6nderiyor, Sosnaliyev Abhazya\u2019da genel kurmay ba\u015fkan\u0131 olarak sava\u015f\u0131 y\u00f6netiyor ve Abhaz zaferine di\u011fer Kafkasya g\u00f6n\u00fcll\u00fcleri ile birlikte imza at\u0131yordu. \u015eamil Basayev, \u0130brahim Ya\u011fan ve Hamzat Gelayev gibi komutanlar ilk sava\u015f tecr\u00fcbelerini Sultan Sosnaliyev\u2019in yan\u0131nda kazan\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
O d\u00f6nemlerde ba\u015fbakan yard\u0131mc\u0131s\u0131 olan Hauti Sohrokov, Xase y\u00f6neticilerine ate\u015f p\u00fcsk\u00fcr\u00fcyor \u201cTarihi dostumuz olan G\u00fcrc\u00fclerle aram\u0131z\u0131 bozdunuz. Abhazya buna de\u011fer mi?\u201d diyordu. Ayn\u0131 Sohrokov 2000 y\u0131l\u0131nda Xase\u2019yi ve D\u00c7B\u2019yi ele ge\u00e7irme operasyonunda Kafder Ba\u015fkan\u0131 Muhittin \u00dcnal\u2019a \u201cya bizi desteklersiniz ya da defolup gidersiniz\u201d diyerek posta koyuyordu.<\/p>\n
Ad\u0131ge Xase Abhaz sava\u015f\u0131n\u0131n kazan\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan yapt\u0131\u011f\u0131 giri\u015fimlerle ilk resmi Abhaz temsilcili\u011finin Kabardino-Balkar\u2019da a\u00e7\u0131lmas\u0131n\u0131 sa\u011fl\u0131yordu. Abhazya\u2019dan gelen K\u00e7a\u00e7 Almazbey, Kabardino-Balkar\u2019a Abhaz temsilcisi olarak atan\u0131yordu.<\/p>\n
Kabardino-Balkar y\u00f6netimi nezdinde Ad\u0131ge Xase\u2019nin sab\u0131ka dosyas\u0131 gittik\u00e7e kabar\u0131yordu. Konj\u00f6kt\u00fcr gere\u011fi sesini \u00e7\u0131karamayan kom\u00fcnist art\u0131\u011f\u0131 y\u00f6neticiler ,di\u015flerini g\u0131c\u0131rdatarak intikam g\u00fcn\u00fcn\u00fc bekliyorlard\u0131.<\/p>\n
Ad\u0131ge Xase Kafkasya\u2019da bir halk cephesi hareketi olarak gittik\u00e7e tabana yay\u0131lan bir geli\u015fim g\u00f6steriyordu. Xase y\u00f6neticileri Kafkasya\u2019n\u0131n ger\u00e7ek tarihini \u00f6\u011frenme ve \u00f6\u011fretme yolunda da \u00f6nemli ad\u0131mlar at\u0131yorlard\u0131. 21 May\u0131s 1864 tarihi \u00c7erkeslerin vatanlar\u0131ndan s\u00fcr\u00fcl\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcn y\u0131l d\u00f6n\u00fcm\u00fc olarak Xase y\u00f6neticileri taraf\u0131ndan yas g\u00fcn\u00fc olarak devlete resmi anma g\u00fcn\u00fc ve tatil olarak kabul ettiriliyordu.<\/p>\n
D\u00f6nemin Rodina(Vatan) derne\u011fi ba\u015fkan\u0131 Efendiyev Kostantin \u201cBiz Ruslarla hi\u00e7bir zaman sava\u015fmad\u0131k Ruslar bizim atalar\u0131m\u0131zd\u0131r. Bu anma g\u00fcn\u00fc nereden \u00e7\u0131kt\u0131.\u201d Diyerek tepki g\u00f6stermesine ra\u011fmen Xase y\u00f6nelicileri Adige tarihi bilincini halka do\u011fru olarak \u00f6\u011fretme yolunda sa\u011flam ad\u0131mlarla ilerliyorlard\u0131.<\/p>\n
Bu \u00e7er\u00e7evede Xase y\u00f6neticileri Nal\u00e7ik\u2019te bulunan cadde ve sokak isimlerine Ad\u0131ge tarihinde \u00f6nemli hizmetler yapm\u0131\u015f k\u00fclt\u00fcr ve sanat adamlar\u0131n\u0131n isimlerini bask\u0131yla verdiriyorlard\u0131. Respoblikanskaya Caddesi \u015eogentsukova Caddesi olarak de\u011fi\u015ftirildi. Buna benzer \u015eortan Askerbi, Huran Bettal gibi isimler sokak ve caddelere verildi. Xase\u2019nin tepkisiyle Rusya\u2019da ilk Lenin heykeli 1992 y\u0131l\u0131nda Nal\u00e7ik\u2019te y\u0131k\u0131ld\u0131. ( 2003 y\u0131l\u0131nda Kokov y\u00f6netimi bu heykeli tekrar in\u015fa ettirdi.)<\/p>\n
Di\u011fer Kafkas halklar\u0131 ile birlikte kayna\u015fmak, Birle\u015fik Kafkasya idealini ger\u00e7ekle\u015ftirmek i\u00e7in kurulan Kafkas Halklar\u0131 Konfederasyonu da Ad\u0131ge Xase\u2019nin b\u00fcnyesinden do\u011farak t\u00fcm Kafkasya\u2019ya yay\u0131l\u0131yordu.Olu\u015fturulan Konfederasyon, daha \u00f6nce de ifade etti\u011fimiz gibi ger\u00e7ekten i\u015flevsel bir yap\u0131dayd\u0131.<\/p>\n
Mesela Da\u011f\u0131stanl\u0131 Lak as\u0131ll\u0131 Albay Ali Aliyev Konfederasyon ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131 olarak Abhaz sava\u015f\u0131na fiili olarak kat\u0131l\u0131yor. Deniz Albay\u0131 oldu\u011fu i\u00e7in Abhaz donanmas\u0131 komutanl\u0131\u011f\u0131na getiriliyordu. Ali Aliyev denizde efsaneler yarat\u0131yor, Abhaz zaferine ad\u0131 alt\u0131n harflerle yaz\u0131l\u0131yordu. Ali Aliyev sava\u015ftan sonra bir m\u00fcddet Abhazya\u2019da denizcilikten sorumlu bakanl\u0131k g\u00f6revine de atan\u0131yordu Ali Aliyev \u015fu anda Maha\u00e7kale\u2019de bir insan haklar\u0131 \u00f6rg\u00fct\u00fc olan, demokrasi ve insan haklar\u0131n\u0131n yerle\u015fmesi i\u00e7in \u00e7al\u0131\u015fan Fond Glasnost\u2019un \u015fube ba\u015fkanl\u0131\u011f\u0131n\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcyor. Demokrasi kahraman\u0131 yi\u011fit Kafkasyal\u0131 Ali Aliyev\u2019e selam olsun.<\/p>\n
Not: Bu yaz\u0131lar Kafkasya\u2019n\u0131n yak\u0131n tarihinde ya\u015fanan olaylara \u0131\u015f\u0131k tutmas\u0131 i\u00e7in kaleme al\u0131nm\u0131\u015ft\u0131r. Xase\u2019nin devletle\u015ftirilmesi olay\u0131 bir makalenin s\u0131n\u0131rlar\u0131na s\u0131\u011fmayacak olaylarla doludur. Tarihe tan\u0131k olmak, unutmaya meyilli olan haf\u0131zalar\u0131 diri ve canl\u0131 tutmak i\u00e7in \u00f6n\u00fcm\u00fczdeki g\u00fcnlerde bu olaylar\u0131 yer zaman ve tan\u0131k g\u00f6stererek anlatmaya devam edece\u011fiz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
Kafkasya\u2019daki sivil toplum \u00f6rg\u00fctlerinin en \u00f6nemlisi \u015f\u00fcphesiz Ad\u0131ge Xase\u2019dir. Temeli 1986 y\u0131l\u0131nda Nalo Zavur, Tume Muhammedin, Hatujoko Valera ve arkada\u015flar\u0131 taraf\u0131ndan at\u0131lan Xase, Gorba\u00e7ov ile ba\u015flayan Glasnost ve Prestroyka d\u00f6nemlerinde \u00f6n plana \u00e7\u0131km\u0131\u015f, etkin g\u00f6revler \u00fcstlenmi\u015ftir.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/645"}],"collection":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=645"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/645\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":646,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/645\/revisions\/646"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=645"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=645"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=645"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}