1990\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda Kuzey Kafkasya\u2019daki toplumsal hareketlerin en dinamik y\u00fcz\u00fc olarak ortaya \u00e7\u0131kan Ad\u0131ge Xase\u2019nin bug\u00fcn itibariyle i\u00e7ine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc durum ger\u00e7ekten de elem vericidir.<\/p>\n
Sivil toplum hareketleri, b\u00fct\u00fcn d\u00fcnyada y\u00fckselen de\u011fer olarak \u00f6n plana \u00e7\u0131karken, Kuzey Kafkasya’da olu\u015fan sivil toplum hareketlerinin nas\u0131l pasifize edildi\u011fini tarihe tan\u0131kl\u0131k etmek i\u00e7in elimizden geldi\u011fi ve dilimizin d\u00f6nd\u00fc\u011f\u00fc oranda a\u00e7\u0131klamaya \u00e7al\u0131\u015f\u0131yoruz. G\u00f6r\u00fc\u015flerimize kat\u0131lmayanlar elbette olabilir. Kat\u0131lmayanlar da bizim gibi olay, yer, zaman, \u015fah\u0131s ve tan\u0131k g\u00f6stermek suretiyle fikirlerini ortaya atarak tart\u0131\u015fma a\u00e7abilirler.<\/p>\n
Bu yaz\u0131lar\u0131 kaleme al\u0131rken, kendi ki\u015fisel yorumlar\u0131m\u0131z\u0131 en aza indirerek, tan\u0131klar\u0131 konu\u015fturuyoruz. Asl\u0131nda ispatlanacak \u015feylere de ihtiya\u00e7 yok. Yazd\u0131\u011f\u0131m\u0131z olaylar o kadar yak\u0131n tarih ki, tan\u0131klar\u0131 halen aram\u0131zda.<\/p>\n
Ad\u0131ge Xase tarihinde \u00f6nemli rollerden birini oynayan Kalmuk Yura’ya ge\u00e7en yaz\u0131m\u0131zda geni\u015f\u00e7e yer vermi\u015ftik. \u015eimdi Ad\u0131ge Xase’nin icraatlar\u0131n\u0131 anlatmaya kald\u0131\u011f\u0131m\u0131z yerden devam ediyoruz.<\/p>\n
Y\u0131l 1994, aral\u0131k ay\u0131n\u0131n ilk haftas\u0131, yer Nal\u00e7ik Nart Oteli. Ad\u0131ge Xase ve Kafkas Halklar\u0131 Konfederasyonu birlikte bir toplant\u0131 d\u00fczenliyorlar. G\u00fcndem, \u00c7e\u00e7enistan. Bu toplant\u0131ya Abhazya dahil b\u00fct\u00fcn Kuzey Kafkasya Cumhuriyetlerinden g\u00fc\u00e7l\u00fc delegasyonlar kat\u0131l\u0131yorlar. Toplant\u0131ya kat\u0131lan isimler \u00fclkelerinde tan\u0131nm\u0131\u015f simalar.Abhazya’dan Gennadi Alamia, Konstantin \u00d6zkan, \u015eaps\u0131\u011f’dan Ruslan Gva\u015fev, Da\u011f\u0131stan’dan Ali Aliyev, Adigey’den Almir Abrekov, \u00c7e\u00e7enistan’dan Yusuf Soslanbek, Kara\u00e7ay \u00c7erkes’ten Avey Borsov, Kabardeyden, \u015eenibe Yura, Nalo Zavur, Jantemir Kuba\u00e7ikov, Hatujuko Valera<\/p>\n
Bu toplant\u0131 ger\u00e7ekten hararetli tart\u0131\u015fmalara sahne oluyor. Konfederasyon ba\u015fkan\u0131 \u015eenibe Musa (Yura) istifa etmek durumunda kal\u0131yordu. \u015eenibe, Abhazya sava\u015f\u0131yla tarihe alt\u0131n harflerle ismini yazd\u0131rarak misyonunu tamaml\u0131yordu.<\/p>\n
Nart Otelinde yap\u0131lan toplant\u0131da al\u0131nan karar gere\u011fi, olu\u015fturulacak bir heyetin Moskova’ya gidip g\u00f6r\u00fc\u015fmelerde bulunmas\u0131 karar\u0131 al\u0131n\u0131yordu. Gidecek heyet, Kafkas k\u00f6kenli milletvekilleri ile g\u00f6r\u00fc\u015fmeler yapacak, ayr\u0131ca da Duma’da giri\u015fimlerde bulunacakt\u0131.<\/p>\n
Sava\u015f\u0131 \u00f6nlemek amac\u0131yla olu\u015fturulan bu heyet, daha yola \u00e7\u0131kmadan Ruslar\u0131n \u00c7e\u00e7enistan’a sald\u0131r\u0131s\u0131yla sava\u015f ba\u015flam\u0131\u015ft\u0131. Heyetin g\u00f6revi art\u0131k sava\u015f\u0131 durdurmakt\u0131.<\/p>\n
Moskova’ya giden heyetin ba\u015fkan\u0131, Kabardey Halk Kongresi ba\u015fkan yard\u0131mc\u0131s\u0131 Jantemir Guba\u00e7ikov’du. Heyette \u015eaps\u0131\u011f Xase ba\u015fkan\u0131 Ruslan Gva\u015fev, Da\u011f\u0131stan’dan Avar as\u0131ll\u0131 “Birle\u015fik Kafkasya” adl\u0131 kitab\u0131n yazar\u0131 Denga Halidov bulunuyordu.<\/p>\n
Kuzey Kafkasya heyeti Moskova’ya var\u0131r varmaz temaslara ba\u015fl\u0131yor, ayn\u0131 tarihlerde Moskova’da bulunan ve Rus ordusuna \u00c7e\u00e7enistan’a girerek Anayasal d\u00fczeni sa\u011flamas\u0131 i\u00e7in, davetiye \u00e7\u0131karan Ad\u0131gey Cumhurba\u015fkan\u0131 Car\u0131m Aslan, Kara\u00e7ay \u00c7erkes Cumhurba\u015fkan\u0131 Vladimir Hubiyev’i senatoda s\u0131k\u0131\u015ft\u0131r\u0131yordu. Kafkasya’da \u0130ngu\u015fetya Cumhurba\u015fkan\u0131 Ruslan Au\u015fev ve Da\u011f\u0131stan Cumhurba\u015fkan\u0131 Magomedali Magamedov hari\u00e7 \u00c7e\u00e7enistan’a m\u00fcdahale \u00e7a\u011fr\u0131s\u0131na b\u00fct\u00fcn Kafkas Cumhuriyetlerinin liderleri imza atm\u0131\u015flard\u0131.<\/p>\n
\u00dcstelik bu deklarasyonu imzalamadan \u00f6nce d\u00f6nemin Rusya Adalet bakan\u0131 Kalmuk Yura “Siz bu deklarasyonu imzalamazsan\u0131z, Rusya \u00c7e\u00e7enistan’a giremez. Ne olur bu deklarasyonu imzalamay\u0131n” diye yalvarmas\u0131na ra\u011fmen deklarasyon imzalan\u0131yordu.<\/p>\n
Heyetin ziyareti s\u0131ras\u0131nda bask\u0131 alt\u0131nda kalan Car\u0131m Aslan “Deklarasyon imzas\u0131 s\u0131ras\u0131nda ben hastayd\u0131m Hastanede yat\u0131yordum. Yerime vekaleten imza atm\u0131\u015flar” diyor, Hubiyev ise imzalamaya mecbur kald\u0131m diyerek kendini savunuyordu.<\/p>\n
Ne hazindir ki, kendilerini heyete kar\u015f\u0131 savunan bu liderler, \u00c7e\u00e7en sava\u015f\u0131n\u0131n en \u015fiddetli bir an\u0131nda Cahar Dudayev, Aslan Mashadov, \u015eamil Basayev ve Salman Raduyev’in ter\u00f6rist oldu\u011funu, derhal yakalanmalar\u0131 gerekti\u011fini ifade eden bir deklarasyon yay\u0131nl\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
Moskova’ya giden heyet,Duma koridorlar\u0131nda kulis faaliyetleri y\u00fcr\u00fct\u00fcr. Heyet koridorda Rusya’da fa\u015fist e\u011filimli bir partinin lideri olan Vladimir Jrinovski ile kar\u015f\u0131la\u015f\u0131r. O Vladimir Jirinovski ki, \u00c7e\u00e7en sava\u015f\u0131ndan bir sene \u00f6nce \u00c7e\u00e7enistan’a gelerek milli g\u00fcnlerine kat\u0131lm\u0131\u015f, Dudayev’e iltifatlar ya\u011fd\u0131rm\u0131\u015f, yemi\u015f, i\u00e7mi\u015f, gezmi\u015f ve Kafkas misafirperverli\u011finin en doruk noktas\u0131nda a\u011f\u0131rlanm\u0131\u015f, d\u00f6nerken de Dudayev taraf\u0131ndan kendisine bir tabanca hediye edilmi\u015fti.<\/p>\n
Sava\u015f ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 s\u0131rada ise Moskova’da yapt\u0131\u011f\u0131 toplant\u0131larda provakat\u00f6r davran\u0131\u015flarda bulunuyor, bir bas\u0131n toplant\u0131s\u0131nda da “Bize Kafkasya’da ya\u015fayan insanlar laz\u0131m de\u011fil, bize gerekli olan Kafkasya’n\u0131n topra\u011f\u0131d\u0131r” diyordu. Asl\u0131nda Jrinovski bu s\u00f6ylemiyle Rus “Megalo \u0130dea”s\u0131n\u0131 dile getiriyordu.<\/p>\n
\u0130\u015fte Kafkas heyeti Duma koridorunda y\u00fcr\u00fcrken bu adamla kar\u015f\u0131la\u015f\u0131yor, heyette yer alan Da\u011f\u0131stanl\u0131 Denga Halidov, Jrinovski’nin bo\u011faz\u0131na sar\u0131larak “Sen ne bi\u00e7im adams\u0131n! \u00c7e\u00e7enistan’da ba\u015fka, burada ba\u015fka konu\u015fuyorsun, utanmaz, \u015ferefsiz adam” diyerek ayaklar\u0131n\u0131 yerden kesiyor. Jrinovski’yi, araya girenler Halidov’un elinden g\u00fc\u00e7 bela al\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
O tarihlerde Rus Duma ba\u015fkan\u0131 \u0130van Ribkin, Kafkas heyetiyle yak\u0131ndan ilgileniyor, heyet ba\u015fkan\u0131 Jantemir Guba\u00e7ikov’a Duma’da konu\u015fmas\u0131 i\u00e7in g\u00fcndem d\u0131\u015f\u0131 s\u00f6z veriyordu.<\/p>\n
\u0130van Ripkin, daha sonraki davran\u0131\u015flar\u0131yla da \u00f6n plana \u00e7\u0131kan bir Rus demokrat\u0131 olarak tarihe ge\u00e7ecekti. \u0130van Ribkin, \u015fu an bile \u00c7e\u00e7enistan’da sava\u015f\u0131n durmas\u0131 i\u00e7in \u00e7aba sarf eden, Rusya’n\u0131n burada 100 milyar dolara yak\u0131n para harcad\u0131\u011f\u0131n\u0131 ifade eden bir rapora imza atarak m\u00fccadelesine devam ediyordu.<\/p>\n
\u0130\u015fte bu demokrat ba\u015fkan, yetkisini kullanarak Jantemir Guba\u00e7ikov’u Duma k\u00fcrs\u00fcs\u00fcne \u00e7\u0131kar\u0131yordu. Guba\u00e7ikov, Duma k\u00fcrs\u00fcs\u00fcnden tarihe ge\u00e7ecek \u015fu s\u00f6zleri s\u00f6yl\u00fcyordu “Stalin \u00c7e\u00e7enleri Orta Asya’ya ve Sibirya’ya s\u00fcrd\u00fc. Bug\u00fcn ise Boris Yeltsin \u00c7e\u00e7enlere soyk\u0131r\u0131m uyguluyor, onlar\u0131 \u00f6ld\u00fcr\u00fcyor.” Guba\u00e7ikov’un bu s\u00f6zleri \u00fczerine, Duma’daki y\u00fczlerce Rus milletvekili k\u00fcrs\u00fcye do\u011fru hareket ediyordu. \u0130van Ribkin burada da demokrat tavr\u0131n\u0131 ortaya koyarak milletvekillerini sakinle\u015ftiriyor “bu iddialara, sizde s\u00f6zlerinizle, tarihi vesikalarla cevap verin, biraz medeni olun” diyerek onlar\u0131 uyar\u0131yordu.<\/p>\n
Ad\u0131ge Xase \u00f6nderli\u011finde geli\u015fen toplumsal refleksler, asl\u0131nda Kafkasya birli\u011fine do\u011fru yol al\u0131yordu. Kafkasya’n\u0131n farkl\u0131 cumhuriyetlerinde birbirinden habersiz, Kafkasya i\u00e7in fikir \u00fcreten insanlar bulu\u015fuyor ve g\u00fc\u00e7 birli\u011fi yap\u0131yorlard\u0131.<\/p>\n
B\u00fct\u00fcn bu \u00e7al\u0131\u015fmalar tarih boyunca bir araya gelemez denen Kafkas halklar\u0131n\u0131n bir araya geli\u015fini m\u00fcjdeliyordu.<\/p>\n
Tarih boyunca ,Kafkasya’y\u0131 par\u00e7ala b\u00f6l ve y\u00f6net parolas\u0131yla idare eden Rusya, Kafkasya’daki yerel uzant\u0131lar\u0131n\u0131 harekete ge\u00e7irmek i\u00e7in zaman kolluyordu.<\/p>\n
Olaylar\u0131 anlatmaya devam edece\u011fiz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
1990\u2019l\u0131 y\u0131llar\u0131n ba\u015f\u0131nda Kuzey Kafkasya\u2019daki toplumsal hareketlerin en dinamik y\u00fcz\u00fc olarak ortaya \u00e7\u0131kan Ad\u0131ge Xase\u2019nin bug\u00fcn itibariyle i\u00e7ine d\u00fc\u015f\u00fcr\u00fcld\u00fc\u011f\u00fc durum ger\u00e7ekten de elem vericidir.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/649"}],"collection":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=649"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/649\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":650,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/649\/revisions\/650"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=649"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=649"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=649"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}