\u015eaps\u0131\u011flar Kuzey Kafkasya’da, Ub\u0131hlardan sonra en fazla k\u0131y\u0131ma u\u011frayan, n\u00fcfusunun b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 yitiren bir halkt\u0131r<\/p>\n
Bir zamanlar Kuzeybat\u0131 Kafkasya’da, Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131nda Tuapse, J\u0131bge, So\u011fucak, Anapa gibi limanlara sahip olan \u015eaps\u0131\u011flar, s\u00fcrg\u00fcnden en fazla etkilenen halkt\u0131r.<\/p>\n
Kafkasya’da 10 bini a\u015fk\u0131n bir n\u00fcfusu kalan \u015eaps\u0131\u011flar, T\u00fcrkiye’de ya\u015fayan Kafkas kabilelerinin belki de en kalabal\u0131\u011f\u0131d\u0131r.<\/p>\n
1864 y\u0131l\u0131nda, b\u00fcy\u00fck \u00c7erkes s\u00fcrg\u00fcn\u00fc s\u0131ras\u0131nda vatanlar\u0131nda kalabilen \u015eaps\u0131\u011flar, darmada\u011f\u0131n olmu\u015flard\u0131. \u00c7ok az kalan n\u00fcfuslar\u0131na ra\u011fmen, Bol\u015fevik ihtilali s\u0131ras\u0131nda \u015eaps\u0131\u011flar yine Kafkasya’da en etkin \u00c7erkes kabilesiydi.<\/p>\n
\u0130stanbul \u00c7erkes Teav\u00fcn Cemiyeti’nden Kafkasya’ya giden \u015eaps\u0131\u011f Yusuf Suat Ne\u011fu\u00e7’un \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131, \u015eaps\u0131\u011flar aras\u0131nda b\u00fcy\u00fck bir heyecan uyand\u0131rm\u0131\u015ft\u0131. Aguy K\u00f6y\u00fc’n\u00fc \u00f6nceleri merkez tutan Ne\u011fu\u00e7, Bjedu\u011f b\u00f6lgesinin Tahtamukay K\u00f6y\u00fc’nde a\u00e7m\u0131\u015f oldu\u011fu okulda, Ad\u0131ge gen\u00e7lerini yeti\u015ftirmek ve bilin\u00e7lendirmek gibi bir misyonu \u00fcstlenmi\u015fti.<\/p>\n
1918 y\u0131l\u0131nda kurulan Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti’ne dahil olan \u015eaps\u0131\u011flar, Kuzey Kafkasya’n\u0131n Rus i\u015fgaline girmesinden sonra 1924 y\u0131l\u0131nda “\u015eapsugski Natsalni Rayon” (\u015eaps\u0131\u011f Ulusal B\u00f6lge \u0130daresi) ad\u0131 alt\u0131nda bir y\u00f6netim birimine sahip oldular.<\/p>\n
Bunun anlam\u0131 o \u015fartlar alt\u0131nda \u00e7ok b\u00fcy\u00fckt\u00fc. Her \u015feyden \u00f6nce bu tan\u0131m s\u0131n\u0131rlar\u0131 belli (Lazarevski, Tuapse) bir co\u011frafyay\u0131 ifade ediyor; daha da \u00f6nemlisi, bu tan\u0131m \u015eaps\u0131\u011flar\u0131n bu b\u00f6lgenin otokhton halk\u0131 oldu\u011funun en b\u00fcy\u00fck kan\u0131t\u0131yd\u0131.<\/p>\n
\u015eaps\u0131\u011f Ulusal B\u00f6lge \u0130aresi, Krasnodar Eyaleti i\u00e7inde yer al\u0131yor, kendi y\u00f6netim birimlerine ve y\u00f6neticilerine sahip bulunuyordu. Bu b\u00f6lgede kendi dilinde e\u011fitim yap\u0131yor, k\u00fclt\u00fcr\u00fcn\u00fc ya\u015fatma imkan\u0131na da sahip bulunuyordu. Toplam n\u00fcfusu bir ka\u00e7 bini ge\u00e7meyen \u015eaps\u0131\u011f halk\u0131 i\u00e7in bu y\u00f6netim \u00e7ok \u00f6nemliydi. Adeta \u00f6zerk Cumhuriyetin k\u00fc\u00e7\u00fclt\u00fclm\u00fc\u015f bir birimiydi bu y\u00f6netim.<\/p>\n
\u015eaps\u0131\u011f halk\u0131na hayat veren bu y\u00f6netim alt\u0131nda \u015eaps\u0131\u011flar yeniden kimliklerini bulma m\u00fccadelesine giri\u015fmi\u015flerdi.
\n\u00d6nceleri Kafkasya’da hakim olmak i\u00e7in geni\u015f tavizler veren Bol\u015fevikler, yava\u015f yava\u015f verdiklerini geri almaya ba\u015flad\u0131lar. Ayd\u0131nlar\u0131n, din adamlar\u0131n\u0131n yok edilmesi operasyonu, ard\u0131ndan kille okuma yazma zorunlulu\u011fu, derken h\u00fcrriyetler gittik\u00e7e k\u0131s\u0131tlan\u0131yordu.
\n***
\n1945 y\u0131l\u0131na gelindi\u011finde Moskova y\u00f6netimi \u015eaps\u0131\u011f b\u00f6lgesinin idare \u00f6zerkli\u011fini ortadan kald\u0131r\u0131yordu. \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’n\u0131n bitiminden sonra, Hitleri yenen bir lider olarak Stalin, b\u00fct\u00fcn Rusya’da diktat\u00f6rl\u00fc\u011f\u00fcn\u00fc ilan ediyordu.
\nStalin d\u00f6nemi, Kuzey Kafkasya’da bug\u00fcn bile ya\u015fanan problemlerin kayna\u011f\u0131n\u0131 olu\u015fturan d\u00f6nedir. Abhazya-G\u00fcrcistan, Oset-\u0130ngu\u015f, Mezdog, Kara\u00e7ay, Balkar, \u00c7e\u00e7enistan, G\u00fcney Osetya velhas\u0131l Kafkasya’n\u0131n neresinde bug\u00fcn bir anla\u015fmazl\u0131k varsa, bunlar\u0131n tamam\u0131na yak\u0131n\u0131 Stalin d\u00f6neminde ekilen fitne tohumlar\u0131n\u0131n sonucudur.<\/p>\n
Stalin \u0130kinci D\u00fcnya Sava\u015f\u0131’nda peri\u015fan olmu\u015f, yorgun d\u00fc\u015fm\u00fc\u015f, en yi\u011fit insanlar\u0131n\u0131 sava\u015fta kaybetmi\u015f Kuzey Kafkasyal\u0131lar’\u0131 gafil avl\u0131yordu. Kendi derdiyle u\u011fra\u015fan halk, yap\u0131lanlar\u0131 anlayacak, ya da tepki verecek durumda de\u011fildi. \u0130\u015fte b\u00f6yle bir ortamda Kafkasya, gelecekte kendisini rahats\u0131z edecek idari b\u00f6l\u00fcnmelerle kar\u015f\u0131 kar\u015f\u0131ya kal\u0131yordu.<\/p>\n
1936 y\u0131l\u0131ndan ba\u015flayarak Kafkasya’da hem ayd\u0131nlara, hem de din adamlar\u0131na kar\u015f\u0131 uygulanan yok etme politikas\u0131 sonucu, halk\u0131 ayd\u0131nlatacak, onun \u00f6n\u00fcne ge\u00e7ecek hi\u00e7 bir lider kalmam\u0131\u015ft\u0131.<\/p>\n
Moskova’dan gelen talimatlar\u0131 uygulayan yerel y\u00f6neticilerin bunda \u00e7ok b\u00fcy\u00fck g\u00fcnah\u0131 vard\u0131. D\u00f6nemin Kabardey-Balkar Lideri Betal Kalmukov, Moskova’dan gelen, “Kabardey-Balkar’da rejim muhalifi oldu\u011fundan \u015f\u00fcphelendi\u011fimiz otuz ki\u015fi var” yaz\u0131s\u0131na derhal tatbiki olarak cevap verir. Moskova’ya yazd\u0131\u011f\u0131 cevapta Kalmukov, “Siz otuz rejim muhalifinden bahsetmi\u015ftiniz. Ben ise 300 muhalifin kellesini size g\u00f6nderiyorum” mealli cevaplar veriyordu. Betal Kalmukov’un bu davran\u0131\u015f\u0131 Kabardey-Balkar’da, “\u015eapkay\u0131 getir dediklerinde kellesiyle birlikte g\u00f6t\u00fcr\u00fcyor” s\u00f6z\u00fcn\u00fcn s\u00f6ylenmesine sebep olmu\u015ftur.
\n***
\n1990’l\u0131 y\u0131llarda, Sovyetler Birli\u011fi’nin y\u0131k\u0131lmas\u0131n\u0131n ard\u0131ndan, b\u00fct\u00fcn Kuzey Kafkasya halklar\u0131 bir \u015fekilde hak arama m\u00fccadelesine girmi\u015flerdi. \u0130\u015fte bu noktada \u015eaps\u0131\u011flar 1945 y\u0131l\u0131nda kaybettikleri idari \u00f6zerkliklerini yeniden kazanman\u0131n pe\u015fine d\u00fc\u015ft\u00fcler. Bu konuyu dile getiren ve hak arama m\u00fccadelesinde bayraktarl\u0131k yapan kurumlar ise Ad\u0131ge Xase ve Kafkas Halklar\u0131 Konfederasyonu idi.<\/p>\n
Bu m\u00fccadeleyi y\u00fcr\u00fctenler Ad\u0131ge Xase ad\u0131na Valera Hatujuko, \u015eaps\u0131\u011flar ad\u0131na, o zamanlar Kafkas Halklar\u0131 Konfederasyonu Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131 ve \u015eaps\u0131\u011f Xase Ba\u015fkan\u0131 olan Ruslan Gva\u015fev’di. Bu m\u00fccadelenin ba\u015flad\u0131\u011f\u0131 1992 y\u0131l\u0131nda Rusya Parlamento Ba\u015fkan\u0131 da Ruslan Hasbulatov’du.<\/p>\n
Moskova’da bu konuda giri\u015fimlerde bulunan Hatujuko Valera ve Ruslan Gva\u015fev, kamuoyu olu\u015fturmak i\u00e7in taktikler geli\u015ftirirler, maksat \u015eaps\u0131\u011f meselesini g\u00fcndeme ta\u015f\u0131makt\u0131r. \u00d6nceleri Moskova’da okuyan \u015eaps\u0131\u011f orijinli \u00f6\u011frenciler ararlar. Zaten n\u00fcfusu \u00e7ok az olan \u015eaps\u0131\u011f halk\u0131ndan Moskova’da \u00f6\u011frenci bulamazlar. Bunun \u00fczerine Hatujuko Valera, Moskova’da e\u011fitim alan tan\u0131d\u0131\u011f\u0131 Kabartay \u00f6\u011frencileri bulur. O zaman delikanl\u0131l\u0131k \u00e7a\u011f\u0131nda olan Ku\u015fha H\u00fcseyin, Kanoka Arsen ve arkada\u015flar\u0131 haz\u0131rlad\u0131klar\u0131 pankartlarla “Bela Dom”(Beyaz Ev)’\u0131n \u00f6n\u00fcne giderler. Parlamento toplant\u0131s\u0131 i\u00e7in Meclise gelen milletvekillerinin \u00f6n\u00fcne atlarlar.<\/p>\n
Kabardey \u00f6\u011frencilerin ellerinde \u00e7ok ilgin\u00e7 pankartlar vard\u0131r. B\u00fct\u00fcn gazeteler ve televizyonlar oradad\u0131r. Pankartlarda “Ben \u015eaps\u0131\u011f’\u0131m, vatan\u0131m\u0131 istiyorum”, “Ben \u015eaps\u0131\u011f’\u0131m, benim vatan\u0131m nerede?”, “1945 y\u0131l\u0131nda kald\u0131r\u0131lan \u00f6zerkli\u011fimizi geri istiyoruz” ifadeleri yaz\u0131l\u0131yd\u0131.<\/p>\n
Bu eylem kar\u015f\u0131s\u0131nda Rus milletvekilleri \u015fa\u015f\u0131r\u0131rlar. Milletvekillerinin tamam\u0131 \u015eaps\u0131\u011f kelimesini ilk defa duyarlar. \u015eaps\u0131\u011f kelimesi bu olay sonucu en az\u0131ndan b\u00fct\u00fcn Rusya’da duyulur. \u015eaps\u0131\u011flar\u0131n bir \u00c7erkes kabilesi oldu\u011fu bas\u0131nda yer al\u0131r.<\/p>\n
Hatujuko Valera ve Ruslan Gva\u015fev’in \u00e7abalar\u0131na parlamentodan destek gelir. Bu destek en \u00fcst seviyededir. Parlamento Ba\u015fkan\u0131, \u00c7e\u00e7en as\u0131ll\u0131 Ruslan Hasbulatov \u015eaps\u0131\u011f davas\u0131na b\u00fcy\u00fck destek verir. Kabardey-Balkar ad\u0131na Rusya Parlamentosu’nda bulunan Tuma Muhammeddin’in giri\u015fimleri ile \u015eaps\u0131\u011f \u00d6zerk B\u00f6lgesi Tasar\u0131s\u0131 b\u00fct\u00fcn alt komisyonlarda ve komitelerde kabul edilir.<\/p>\n
Rusya hukukuna g\u00f6re bir tasar\u0131n\u0131n parlamentoda yasala\u015fmas\u0131 i\u00e7in farkl\u0131 zamanlarda iki kez oylanmas\u0131 gerekiyorr. Komisyonlardan ge\u00e7en “\u015eaps\u0131\u011f Rayonu” tasar\u0131s\u0131 mecliste oylanmak \u00fczere g\u00fcndeme al\u0131n\u0131r. G\u00fcndeme al\u0131nmas\u0131nda Ruslan Hasbulatov’un b\u00fcy\u00fck etkisi vard\u0131r.<\/p>\n
G\u00f6r\u00fc\u015fmelere ge\u00e7ildi\u011fi s\u0131rada parlamentoda bulunan Ad\u0131ge k\u00f6kenli milletvekillerinin tamam\u0131 salondan ka\u00e7arlar. Bunlara Kokov Valera, Car\u0131m Aslan da dahildir. Salonda kalan tek Ad\u0131ge milletvekili Tuma Muhammedin’dir. Yasa g\u00f6r\u00fc\u015f\u00fclmeye ba\u015flay\u0131nca s\u00f6z alan milletvekilleri , “Nereden \u00e7\u0131kt\u0131 bu \u015eaps\u0131\u011f konusu, \u015eaps\u0131\u011f da nedir? Meclisi neden b\u00f6yle \u0131v\u0131r z\u0131v\u0131r konularla me\u015fgul ediyorsunuz?” gibi serzeni\u015flerde bulunurlar.<\/p>\n
Bu konu\u015fmalara cevap vermek \u00fczere k\u00fcrs\u00fcye gelen Tuma Muhammedin, Duma K\u00fcrs\u00fcs\u00fc’nde tarihi konu\u015fmas\u0131n\u0131 yapar: “Ben \u015eaps\u0131\u011f’\u0131m, b\u00fct\u00fcn Adigeler \u015eaps\u0131\u011fd\u0131r. B\u00fct\u00fcn Kabardeyler \u015eaps\u0131\u011f’d\u0131r. \u015eaps\u0131\u011flar ge\u00e7mi\u015fte ellerinden al\u0131nan haklar\u0131n\u0131 geri istiyorlar. Bu talebin nesi l\u00fczumsuz? Parlamento bu konularla ilgilenmeyecekte hangi konularla ilgilenecek?”
\nBirinci g\u00f6r\u00fc\u015fmede kabul edilen yasa, ikinci g\u00f6r\u00fc\u015fmede kabul edilmez. Tuma Muhammedin ve Ruslan Hasbulatov’un \u00e7abalar\u0131 yeterli olmaz.<\/p>\n
\u015eaps\u0131\u011flar\u0131n \u00f6zerk b\u00f6lge taleplerine kar\u015f\u0131 Krasnodar Kazaklar\u0131 k\u0131\u015fk\u0131rt\u0131l\u0131rlar. Kazak atamanlar\u0131n\u0131n tepkileri \u00f6ne s\u00fcr\u00fcl\u00fcr. Parlamentoda vazife yapan ba\u015fta Ad\u0131ge milletvekilleri olmak \u00fczere Kuzey Kafkasya k\u00f6kenli millet\u00fcvekilleri oylamalara kat\u0131lmazlar.<\/p>\n
O tarihlerde Rusya Parlamentosu’nda etnik halklardan olu\u015fan kurulun ba\u015fkan\u0131 olan, Rusya’n\u0131n etkili siyaset\u00e7ilerinden Avar as\u0131ll\u0131 Ramazan Apd\u00fcllatipov Gac\u0131muratovi\u00e7 bu yasaya \u015fiddetle kar\u015f\u0131 \u00e7\u0131kar. Gerek\u00e7e olarakta Da\u011f\u0131stan gibi k\u00fc\u00e7\u00fck, etnik halklardan olu\u015fan bir \u00fclke bu yasay\u0131 emsal g\u00f6stererek par\u00e7alanabilece\u011fini g\u00f6sterdi. Yani Apt\u00fcllatipov elmalarla armutlar\u0131 ayn\u0131 sepete koymu\u015ftu.<\/p>\n
Apt\u00fcllatipov bu karar\u0131 ge\u00e7irmeyerk b\u00fcy\u00fck kariyer yapt\u0131. Bunun m\u00fckafat\u0131 olarak \u00f6nce Rusya Senato Ba\u015fkan Yard\u0131mc\u0131s\u0131, sonra bakan, ba\u015fbakan yard\u0131mc\u0131s\u0131 oldu. \u015eu anda hi\u00e7 bir organik ba\u011f\u0131 olmamas\u0131na ra\u011fmen, Kazakistan’\u0131n kuzeyinde yer alan ve bir Rus eyaleti olan Saratov eyaleti ad\u0131na Rus senatosunda temsilcidir. Rus senatosunda yer alan senat\u00f6rler halk taraf\u0131ndan se\u00e7ilmez, her b\u00f6lgeden biri y\u00fcr\u00fctme, biri de yasama temsilcisi olarak senatoda temsil edilir.
\n***
\n\u0130\u015fte \u015eaps\u0131\u011f yasas\u0131n\u0131n k\u0131sa hikayesi…. Bu yasaya destek verenler ve k\u00f6stek olanlar…
\n\u0130leride tarihe malzeme olmas\u0131 amac\u0131yla kaleme al\u0131nan bu sat\u0131rlar umar\u0131m de\u011ferini bulur.
\n***
\nBu yaz\u0131lara ba\u015flarken \u00f6nceleri iki \u00fc\u00e7 yaz\u0131 ile \u00f6zetlemek d\u00fc\u015f\u00fcncesindeydik. \u00c7evreden \u00e7ok b\u00fcy\u00fck destek geldi. Yak\u0131n tarihle ilgili yaz\u0131lanlara devam etmemiz istendi. Ayr\u0131ca bu konunun bir kitaba d\u00f6n\u00fc\u015fmesini isteyenler de oldu.
\nYak\u0131n tarih ile ilgili yaz\u0131 yazmak ger\u00e7ekten \u00e7ok zordur. \u00c7\u00fcnk\u00fc yazd\u0131\u011f\u0131n\u0131z insanlar\u0131n b\u00fcy\u00fck bir k\u0131sm\u0131 halen hayattad\u0131r. Kimini \u00f6verken, kimini yermek durumunda kalabilirsiniz. Kendi g\u00f6r\u00fc\u015flerimiz mutlaka bu yaz\u0131larda hakim g\u00f6r\u00fc\u015f olarak \u00f6ne \u00e7\u0131kabilir. Yine de elden geldi\u011fi \u00f6l\u00e7\u00fcde objektif olmaya \u00e7al\u0131\u015ft\u0131k.<\/p>\n
Bu \u00e7al\u0131\u015fmalar\u0131 y\u00fcr\u00fct\u00fcrken de\u011ferli dostum Hac\u0131 Bayram Bolat’\u0131n hem ar\u015fiv, hem de g\u00f6zlemlerinden geni\u015f \u00f6l\u00e7\u00fcde istifade etti\u011fimi ifade etmek durumunday\u0131m. Onun 12 y\u0131l gibi bir s\u00fcreyi Kafkasya’da ge\u00e7irmesi ile benim ge\u00e7mi\u015fe d\u00f6n\u00fck birikimim bir araya gelince bu yaz\u0131lar ortaya \u00e7\u0131kt\u0131.<\/p>\n
Yaz tatili olmas\u0131, baz\u0131 belge ve d\u00f6k\u00fcmanlar\u0131n yeniden g\u00f6zden ge\u00e7irilmesi zorunlulu\u011fu sebebiyle yaz\u0131lar\u0131m\u0131za bir m\u00fcddet ara veriyoruz.<\/p>\n
K\u0131sa bir s\u00fcre sonra Kafkasya’n\u0131n yak\u0131n tarihini ve Ad\u0131\u011fe Xase’nin nas\u0131l devletle\u015ftirimldi\u011fini anlatmaya devam edece\u011fiz.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"
\u015eaps\u0131\u011flar Kuzey Kafkasya’da, Ub\u0131hlardan sonra en fazla k\u0131y\u0131ma u\u011frayan, n\u00fcfusunun b\u00fcy\u00fck k\u0131sm\u0131n\u0131 yitiren bir halkt\u0131r Bir zamanlar Kuzeybat\u0131 Kafkasya’da, Karadeniz k\u0131y\u0131s\u0131nda Tuapse, J\u0131bge, So\u011fucak, Anapa gibi limanlara sahip olan \u015eaps\u0131\u011flar, s\u00fcrg\u00fcnden en fazla etkilenen halkt\u0131r.<\/p>\n","protected":false},"author":1,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[11],"tags":[],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/655"}],"collection":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=655"}],"version-history":[{"count":1,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/655\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":656,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/655\/revisions\/656"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=655"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=655"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/mehdinuzhetcetinbas.com.tr\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=655"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}